آن‌پاسان در شطرنج گرفتن پیاده‌ای است که همین حالا از خانهٔ آغازینش دو خانه جلو آمده و کنار پیادهٔ تو قرار گرفته است. در این حرکت، پیادهٔ تو مورب به خانه‌ای می‌رود که پیادهٔ حریف از آن عبور کرده و مهرهٔ حریف از خانهٔ کناری حذف می‌شود. فرصت فقط در نوبت بلافاصله بعد وجود دارد. اگر حرکت دیگری انجام بدهی، نمی‌توانی چند نوبت بعد همان پیاده را آن‌پاسان بزنی.
یک مثال روشن برای سفید
پیادهٔ سفید روی e5 و پیادهٔ سیاه روی d7 است. سیاه d7 را دو خانه به d5 می‌آورد. اکنون سفید می‌تواند از e5 به d6 برود و پیادهٔ سیاه d5 را بردارد. مقصد سفید d6 است، نه d5؛ همین تفاوت باعث می‌شود حرکت برای تازه‌کارها عجیب به نظر برسد.
| مرحله | پیادهٔ سفید | پیادهٔ سیاه |
|---|---|---|
| پیش از حرکت سیاه | e5 | d7 |
| پس از حرکت دوخانه‌ای | e5 | d5 |
| پس از آن‌پاسان سفید | d6 | از صفحه حذف شده |
در یک گرفتن معمولی، مهرهٔ حریف روی خانهٔ مقصد قرار دارد. در آن‌پاسان، مقصد پیش از حرکت خالی است و مهره از خانهٔ مجاور برداشته می‌شود. این استثنا فقط برای پیاده در برابر پیاده است؛ رخ یا اسب را نمی‌توان به این شکل گرفت.
مثال معکوس برای سیاه
پیادهٔ سیاه روی c4 قرار دارد و سفید پیادهٔ b2 را به b4 می‌آورد. اگر بقیهٔ شرایط قانونی برقرار باشد، سیاه می‌تواند از c4 به b3 برود و پیادهٔ سفید b4 را بردارد. جهت رو به جلوی پیادهٔ سیاه با سفید فرق دارد، اما ایده همان گرفتن در خانهٔ عبوری است.
برای جلوگیری از اشتباه، اول جهت حرکت پیادهٔ خودت را پیدا کن. پیادهٔ سفید در مثال اول به ردیف ۶ می‌رود و پیادهٔ سیاه در مثال دوم به ردیف ۳. اگر فقط شکل ظاهری صفحه را حفظ کنی، با چرخیدن نمای بازی ممکن است مقصد را برعکس بگیری.
شرایط آن‌پاسان را با چه ترتیبی بررسی کنیم؟
ببین مهرهٔ حریف پیاده است، حرکت آخرش دوخانه‌ای بوده، اکنون هم‌ردیف و در ستون مجاور پیادهٔ تو قرار دارد و نوبت پاسخ فوری توست. سپس مثل هر حرکت دیگری، امنیت شاه خودت را بررسی کن. این شرایط با بند مربوط به گرفتن در گذر در قوانین فیده سازگار است.
برای سفید، موقعیت معمول گرفتن در ردیف پنجم و برای سیاه در ردیف چهارم ساخته می‌شود. پیاده‌ای که تازه از ردیف آغازین یک خانه جلو آمده، هدف آن‌پاسان نیست. همین‌طور صرف کنار هم بودن دو پیاده کافی نیست؛ تاریخچهٔ آخرین حرکت بخشی از موقعیت است.
اگر در شطرنج گیمریو پیادهٔ کناری را می‌بینی ولی حرکت مورب به خانهٔ خالی پیشنهاد نمی‌شود، اول آخرین حرکت حریف را نگاه کن. ممکن است پیاده از یک نوبت قبل آنجا بوده یا فقط یک خانه جلو آمده باشد.
چرا فرصت آن‌پاسان فوری است؟
فرض کن همان مثال e5 و d7 را داریم و سیاه d5 بازی کرده است. سفید به‌جای گرفتن در گذر، اسبش را حرکت می‌دهد. اکنون فرصت خاص مربوط به حرکت d7-d5 تمام شده است. اگر چند حرکت بعد هنوز پیادهٔ سفید e5 و پیادهٔ سیاه d5 باشند، نمی‌توان دوباره آن حق را از روی ظاهر صفحه ایجاد کرد.
این موضوع یک تمرین خوب برای توجه به حرکت آخر حریف است. بازیکن تازه‌کار گاهی فقط نقشهٔ خودش را دنبال می‌کند و فرصت قانونی کوتاه‌مدت را از دست می‌دهد. پس قبل از هر حرکت، ابتدا بپرس «حرکت آخر حریف چه چیزی را عوض کرد؟» بعد به برنامهٔ خودت برگرد.
آن‌پاسان می‌تواند شاه را بی‌دفاع کند
این وضعیت آموزشی را تصور کن: شاه سفید h5، پیادهٔ سفید g5، رخ سیاه a5، شاه سیاه a8 و پیادهٔ سیاه f7. سیاه پیاده را از f7 به f5 می‌آورد. ظاهراً سفید می‌تواند g5 را به f6 ببرد و پیادهٔ f5 را بگیرد.
اما با این حرکت، هم پیادهٔ g5 از ردیف پنجم کنار می‌رود و هم پیادهٔ f5 حذف می‌شود. مسیر رخ a5 تا شاه h5 باز می‌شود و شاه سفید زیر حمله قرار می‌گیرد. بنابراین آن‌پاسان در این وضعیت غیرقانونی است. شکل پیاده‌ها شرایط اولیه را دارد، اما قانون امنیت شاه بالاتر از آن است.
در تحلیل چنین مثال‌هایی فقط خانهٔ مقصد را نگاه نکن؛ مهرهٔ گرفته‌شده هم از جایی غیر از مقصد حذف می‌شود. باید صفحهٔ پس از حذف هر دو مانع را ببینی. برای شناخت بهتر حمله‌ها، آموزش حرکت مهره‌های شطرنج را مرور کن.
آیا گرفتن در گذر اجباری است؟
خیر. اگر چند حرکت قانونی داری، آن‌پاسان یکی از گزینه‌هاست. ممکن است گرفتن پیاده، ساختار خودت را ضعیف کند یا یک ستون برای رخ حریف باز کند. از طرف دیگر، ممکن است جلوی پیشروی خطرناک پیادهٔ حریف را بگیرد. قانونی بودن حرکت به‌تنهایی بهترین بودنش را ثابت نمی‌کند.
اگر آن‌پاسان تنها راه قانونی رفع کیش باشد، مانند هر موقعیت دیگری باید کیش را برطرف کنی؛ در چنین حالتی انتخاب‌ها محدود شده‌اند. اما این را به قانون عمومی «آن‌پاسان همیشه اجباری است» تبدیل نکن. ابتدا همهٔ حرکت‌های قانونی را بررسی کن.
برای تصمیم عملی، صفحهٔ بعد از گرفتن را در ذهن بساز. پیادهٔ تو به کدام ستون می‌رود؟ کدام خانه خالی می‌شود؟ آیا مهره‌ای پشت پیادهٔ حذف‌شده فعال می‌شود؟ همین سه سؤال جلوی تصمیم خودکار فقط به خاطر خاص بودن حرکت را می‌گیرد.
چهار تمرین با پاسخ
سفید e5، سیاه از d6 به d5 آمده است
آن‌پاسان مجاز نیست؛ حرکت آخر سیاه یک‌خانه‌ای بوده است. کنار هم قرار گرفتن پیاده‌ها شرط کافی نیست.
سفید e5، سیاه از d7 به d5 آمده و نوبت سفید است
گرفتن در گذر از e5 به d6 قابل بررسی است؛ اگر شاه سفید پس از حرکت در کیش نماند یا قرار نگیرد، حرکت قانونی است.
سفید پس از d7-d5 یک حرکت دیگر انجام داده است
فرصت مربوط به آن پیشروی از دست رفته است. نمی‌توان همان حق را برای نوبت بعد ذخیره کرد.
سیاه c4، سفید همین حالا b2-b4 بازی کرده است
مقصد احتمالی پیادهٔ سیاه b3 است و پیادهٔ سفید از b4 حذف می‌شود. قانونی بودن نهایی همچنان به امنیت شاه سیاه وابسته است.
چطور حرکت را در تاریخچه تشخیص بدهیم؟
در ثبت کوتاه حرکت، گرفتن سفید از e5 به d6 معمولاً به شکل exd6 دیده می‌شود. خود این نوشته لزوماً واژهٔ «آن‌پاسان» را ندارد؛ برای تشخیص کامل باید موقعیت و حرکت قبلی را ببینی. اگر کسی فقط یک حرکت جدا از بازی را نشان بدهد، ممکن است نتوان نوع گرفتن را قطعی تشخیص داد.
هنگام مرور بازی، حرکت قبل و بعد را با هم نگاه کن. برای تمرین، یک صفحهٔ کوچک با دو شاه و پیاده‌های مثال بچین و حرکت را اجرا کن. سپس همان چیدمان نهایی را بدون پیشروی دوخانه‌ای بساز تا بفهمی چرا ظاهر مشابه می‌تواند حق حرکت متفاوت داشته باشد.
سوال‌های پرتکرار
می‌شود با آن‌پاسان وزیر را زد؟
نه. این قاعده فقط گرفتن پیاده با پیاده در شرایط مشخص است.
پیادهٔ من باید قبلاً حرکت کرده باشد؟
باید به ردیف مناسب برای گرفتن رسیده باشد؛ مهم، موقعیت فعلی و پیشروی دوخانه‌ایِ آخر حریف است. حرکت اول یا آخر پیادهٔ خودت به‌تنهایی ملاک نیست.
چرا دو موقعیت شبیه، حرکت متفاوت دارند؟
چون حق آن‌پاسان به آخرین حرکت وابسته است. مانند حق قلعه، همهٔ اطلاعات قانونی همیشه از جای فعلی مهره‌ها به‌تنهایی معلوم نمی‌شود. برای تمرین دقیق‌تر از شطرنج آنلاین با زمان کافی استفاده کن.